Abstract
Hadisleri bilgi kaynağı olarak kabul edip onlarla istidlâl eden hemen hemen her disiplinin karşılaşmış olduğu en önemli problemlerden biri hadisler arasında görülen teâruzdur. Bu problem, hadis değerlendirmesi ile meşgul olan birçok muhaddis tarafından dile getirilmiştir. Bu sebeple gerek Ehl-i sünnet gerek Şiî geleneğe mensup ulema, mensubu bulundukları gelenek ve bu alandaki bilgi birikimleri ölçüsünde çözümler ortaya koyma gayreti içerisinde olmuştur. Bunun neticesinde hadisler arasındaki teâruzu giderme konusunda, ulûmu’l-hadis içerisinde muhtelifü’l-hadis ilmi teşekkül etmiş ve bu sahada kayda değer bir literatür miras bırakılmıştır. Geçmişte olduğu gibi günümüz için de sorun teşkil eden bu meselenin çözümünde İslam geleneğinin bu zengin mirasından istifade etmenin gerekliliği izahtan vâreste bir konudur. Muhtelifü’l-hadis ilmi kapsamında, aralarında çelişki olduğu kanaati oluşan hadisler arasındaki ihtilafı giderme yöntemlerinden biri de tercih olarak tespit edilmiştir. Bu bağlamdaki yöntemler arasındaki sıralaması değişse de her disiplinin, tercih yöntemine müracaat ettiği dikkatlerden kaçmamaktadır. Bu sebeple hadisler arasında tercih yapılırken gözetilen ölçütler önem arz etmektedir. Her ne kadar bu ölçütlerin keyfiyet ve kemiyeti konusunda ortak bir sonuca varmak mümkün gözükmese de bu minvalde yapılacak çalışmaların genel bir kanaat oluşturması mümkündür. Hattı zatında tercih ameliyesi bir hadis tenkididir ve hadis tenkidi hadisin hem senedi hem de metni çerçevesinde yapılmaktadır. Tercih yöntemi uygulanırken metin ile ilgili yönler ve sebepler de ele alınmaktadır. Bu zaviyeden bakıldığında tercih yöntemi perspektifinden bakılarak yapılan çalışmalar öteden beri süre gelen hadis değerlendirmelerinde metin tenkidinin göz ardı edildiğine dair haklı eleştirilere bir nebze olsun cevap niteliğinde olacaktır. Bu tarz problemlerin çözümünde Ehl-i sünnet ve Şiî uleması genellikle kendi mensup olduğu geleneğin paradigması çerçevesinde çözümler ortaya koymaktadır. Bu tarz yaklaşımlar sorunlara tek taraflı ve daha dar bir açıdan bakmaya ve aynı zamanda ön kabullerin pekişmesine yol açmaktadır. Bu durumun önüne geçebilmek için farklı disiplinlerde yapılmış çalışmaların ele alınması ve çözüm yollarının değerlendirilmesi, bakış açımızın genişlemesine ve yöntem zenginliğinin sağlanmasına katkı sağlayacaktır. Bu anlamda Şîa içerisinde Ehl-i sünnet düşüncesine yakınlığı ile bilinen Zeydiyye mezhebine mensup âlimlerin hatırı sayılır çalışmaları göz ardı edilmemesi gereken önemi haizdir. Bu bağlamdan yola çıkarak çalışmamızın konusu Zeydî muhaddis Ahmed b. Süleyman’ın (öl. 566/1191) müteârız hadisler arasında ortaya koyduğu tercih sebepleridir. Ahmed b. Süleyman, hicrî altıncı asırda yaşamış Zeydî, fakih ve muhaddistir. Onun Usulü’l-ahkâm li edilleti (li mesaili)’l-halâli ve’l-haram adlı eseri ahkâm hadisleri ve bu hadislerin değerlendirilmesinden oluşan en önemli eseridir. Eser, Zeydî düşüncenin ahkâm hadislerini yorumlama yöntemlerine ve aralarında ihtilaf olduğu düşünülen hadisler arasındaki ihtilafı giderme yöntemlerine ışık tutması açısından dikkat çekicidir. Tercih, hadisler arasında görülen ihtilafı çözümleme yöntemi olduğu gibi aynı zamanda hadisleri yorumlamanın da bir aşamasıdır. Bununla birlikte hadis tarihinde tercih faaliyetindeki kıstaslarda fikir birliğinin sağlanamamış olması ayrıca bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Ehl-i sünnet ve Şîa’nın bir kolu olan Zeydiyye gibi farklı düşüncelerdeki tercih faaliyetlerini ele almak bu problemin çözümüne bir nebze olsun katkı sunacaktır. Zeydî muhaddis Ahmed b. Süleyman, eseri içerisinde tercih yöntemine sıklıkla başvurmaktadır. Bu çalışmada onun, aralarında ihtilaf olduğu düşünülen ahkâm hadisleri arasındaki tercih kriterleri “Râvî ve İsnad ile İlgili Tercihler, Hadisin Metni ile İlgili Tercihler, İcmânın Tercihi ve İhtiyatlı Olanı Tercih” ana başlıkları altında ve Usulü’l-ahkâm adlı eseri çerçevesinde ele alınacaktır. Çalışmada Usulü’l-ahkâm adlı eser içerisindeki tercih örnekleri ele alınarak tümdengelim, örneklendirme ve analiz yöntemleri kullanılacaktır. Bu çerçevede çalışmanın muhtelifü’l-hadis ilminin bir yöntemi olan tercih konusunun anlaşılmasına küçük de olsa bir fayda sağlayacağı kanaatindeyiz.