Abstract
İslam
dünyasındaki yenilikçi fikirler 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren kendini
göstermeye başlamıştır. Bu bağlamda ortaya çıkan dini söylemlerden biri de
“Ehl-i Kur’ân” ya da “Kur’âniyyûn” adıyla ifade edilen akımdır. Tefsirde Kur’ân
dışı kaynakları meşru bulmayan ve Kur’ân’ı tek başına yeterli gören hareket
önce Hint Alt kıtasında zuhur etmiştir. Daha sonra ise başta Mısır olmak üzere
diğer Arap ülkelerinde savunucular bulmuştur. Bağlılarına göre hareketi
dinamize eden en önemli etken, birçok alanda Batı karşısında fark edilen
mağlubiyet halidir. Nitekim ilerlemek için din anlayışında değişimi vazgeçilmez
olarak görmüş, ancak öne sürdükleri kimi değişim talepleri dinin kendisine ve
özüne müdahale biçimine dönüşmüştür. Hareketin temsilcileri birçok noktada ana
akım din anlayışından ayrılmışlar ve bulundukları yerlerde şiddetli tenkitlere
uğramışlardır. Söz konusu hareketin Mısır’daki savunucularından biri de
Muhammed Ebû Zeyd’dir. Abduh’un öğrencisi Reşid Rıza’nın Kahire’deki merkezinde
ders de alan Ebû Zeyd, “el-Hidâye ve’l-irfân fî tefsîri’l-Kur’ân bi’l-Kur’ân”
adlı muhtasar bir tefsir kaleme almıştır. Ebû Zeyd, yeri geldikçe kimi Kur’ân
ayetleri için düştüğü not ve yorumlarda mezkûr anlayışı devam ettirmiştir. Bu
çalışmada söz konusu eserdeki bazı açıklamalar ele alınıp değerlendirilecektir.
Böylece zaman zaman ülkemizde de gündem olan benzeri yaklaşımlar bağlamındaki
tartışmalara katkı sağlanması hedeflenmektedir.