Abstract
Müslüman
toplumlarının ihtiyaçları sonucunda ortaya çıkan ve zamanla müesseseleşen fıkıh
mezhepleri İslam dünyasında bin asrı aşan bir süredir uygulama sahası
bulmuştur. Osmanlı Devleti de aynı geleneği devam ettirmiş ve şer’î hukuk
sahasında Hanefî mezhebini esas almıştır. Tek mezhebe
dayalı bu hukukun toplumun ihtiyaçlarına ve gelişme çizgisine ne ölçüde cevap
verdiği, teori ile hayat arasında uyumu nasıl sağladığı, hukuki hayatta
istikrar ve adaletin temininde nasıl bir rol oynadığının anlaşılması hukuk
tarihi açısından büyük önem arz etmektedir. Zamanın değişimini ve
gelişimini doğru yorumlayabilmek için buna ihtiyaç da vardır. Osmanlı
fakihleri Hanefi mezhebinin en sahih görüşlerini uygulamaya çalışmış ancak
şartların değişmesi sonucu, ilgili görüşün maslahatı gerçekleştiremediği
durumlarda çeşitli arayışlara girmişlerdir. Mezhepteki hükmün yeterli olmadığı
veya kamu vicdanını zedelediği bireylerle ilgili bazı meselelerde ise 944/1537
tarihine kadar teşeffu‘yu önermişlerdir. Teşeffu’ hususu, o tarihte yayınlanan
bir fermanla uygulama bu yönde devam ederken, Diyâr-ı Rûm’da tamamen
yasaklanmıştır.
Teşeffu‘
Hanefi mezhebini iltizâm eden bir kimsenin bir meselede Şâfiî kavliyle amel
etmesidir. Bu durumda kişi karşılaştığı meselenin çözümü için ya doğrudan Şâfiî
hâkime ya da dolaylı olarak Hanefî hâkimin tayin ettiği Şâfiî naibe müracaat
edecektir. Bu çalışmada öteden beri uygulama alanı bulmuş olan teşeffu‘
imkânının yasaklanma sebebleri araştırılmaktadır.