Abstract
Każdy, kto interesuje się historią chrześcijaństwa wschodniego na ziemiach ruskich I Rzeczypospolitej, musi odnotować pojawienie się pracy Konrada Kuczary pt.Grecy w Kościołach wschodnich w Rzeczypospolitej.To, że nie można przejść obojętnie obok tej pracy wynika przede wszystkim z podjętego w niej problemu badawczego.Autor postanowił swą uwagę kierować na kontakty wybitnych przedstawicieli greckiego świata z prawosławnymi w Rzeczypospolitej.Związki ten wynikały z prawosławnego prawa kanonicznego.Zgodnie z nim, głównym organem władzy w Kościele prawosławnym w Rzeczypospolitej był patriarcha konstantynopolitański i działający u jego boku synod.Metropolia kijowska stanowiła część tego patriarchatu.Związki hierarchiczne z Patriarchatem Konstantynopolitańskim w praktyce były widoczne głównie w momencie wyłaniania i powoływania metropolity kijowskiego.Rola patriarchy ograniczała się przy tym do akceptacji proponowanego przez króla kandydata na metropolitę.Patriarcha formalnie decydował o wyborze metropolity, przekazując osobie proponowanej przez króla swoje błogosławieństwo.Byli to Grecy lub miejscowi kandydaci, którzy udawali się nad Bosfor po święcenia.Od końca XV w. kandydaci na metropolitę otrzymywali pisemną zgodę patriarchy na objęcie tego urzędu.Inną formą związków między metropolią a patriarchatem były posłania pasterskie.W praktyce jednak w XVI stuleciu zależność metropolii kijowskiej od patriarchy była niezauważalna i czysto formalna.Dopiero w 2. połowie XVI w. doszło do próby nawiązania ściślejszych relacji między Konstantynopolem a metropolią kijowską.Należy przy tym zauważyć, że pojawiły się one w kontekście relacji z państwem moskiewskim, gdzie prawosławni patriarchowie pod panowaniem tureckim szukali pomocy finansowej, oraz w związku z koniecznością rozwiązywania doraźnych konfliktów pojawiających się we współżyciu prawosławnych na ziemiach ruskich z innowiercami.Takim trudnym problemem było wprowadzenie nowej rachuby czasu w 1583 roku.Zamysłem dr Kuczary było opisanie i usystematyzowanie tych relacji.Miała być to zarazem próba ukazania prawosławia i unii na ziemiach ruskich.W świetle działalności na ziemiach ruskich prawosławnych Greków broniących prawosławia, jak i Greków katolików propagujących jedność z Rzymem pragnął odsłonić dzieje obu wschodnich wyznań.Autor chciał stworzyć swoisty pryzmat, który pozwala dojrzeć specyfikę słowiańskiego prawosławia z perspektywy greckiego centrum, którym był przede wszystkim Patriarchat Konstantynopolitański.Temu celowi doskonale posłużyło wyodrębnienie lat 1585-1621 jako cezury czasowej dla tej analizy.Było pomysłem ze wszech miar właściwym, ponieważ w tym okresie zaszły chyba najważniejsze zmiany w życiu religijnym społeczeństwa ruskiego I Rzeczypospolitej.Wystąpiły bowiem wówczas problemy i procesy, które zaważyły na historii prawosławia na ziemiach ruskich w XVII stuleciu i doprowadziły do podziału ruskiego prawosławia między Moskwę i Rzeczypospolitą.Wśród nich można wymienić: działania misyjne wobec prawosławia, katolicyzmu i protestantyzmu, latynizację ruskiej prawosławnej magnaterii i szlachty, obniżanie się poziomu intelektualnego i moralnego ruskiego prawosławia, ruchy mające na celu reformę prawosławia w sferze edukacyjnej czy organizacyjnej.Okres ten zadecydował również o obliczu Kościoła unickiego.Udało się bowiem unitom przetrwać najtrudniejszy okres w swych dziejach związany z odrzuceniem przez większość prawosławnych Rusinów unii brzeskiej.Lecz musieli zapłacić za to wysoką cenę w postaci zgody na latynizację i ścisłe odseparowanie się od prawosławia.Podjęcie się zatem badań nad rolą Geków w życiu Kościoła prawosławnego i unickiego na ziemiach ruskich I Rzeczypospolitej musiało być siłą rzeczy zadaniem ambitnym i nowatorskim.Podjęty temat badawczy, którego efektem jest recenzowana praca, przez długi czas "oczekiwał" na monograficzne ujęcie.Świadczą o tym prace, z którymi musiał -do momentu ukazania się pracy Kuczery -zapoznać się każdy, kto chciał pisać o życiu religijnym na ziemiach ruskich pod koniec