Abstract
Bu çalışma Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan hayvanların sefaletini ele almaktadır. Bu savaş ekonomik ve toplumsal kaynakları seferber ettiği kadar çevresel ve hayvansal kaynakları da yoğun biçimde militarize etmiştir. Osmanlı’nın savaş dönemindeki ulaşım ağının yetersizliği ve İtilaf Devletleri’nin denizlerde icra ettiği ağır abluka yüzünden at, katır ve deve gibi hayvanların enerjisi ulaşım belkemiği haline geldi. Bu çalışmanın amacı savaş döneminde bu hayvanların çekmiş olduğu sefaleti görünür kılmak ve aynı zamanda savaş anlatısının bir parçası haline getirmektir. Topyekûn savaş olarak bilinen Birinci Dünya Savaşı sadece cephedeki veya cephe gerisindeki insanlar için maddi manevi sefalet getirmedi, aynı zamanda Osmanlı ordusunun aslî unsurlarından olan at, katır, manda gibi hayvanlar için de ağır bir yıkım getirdi. İnsan merkezli Birinci Dünya Savaşı anlatısının esasında eksik olduğu görülecektir. Bu çalışma hayvanların ordu hizmetine alındıktan sonra maruz kaldıkları ağır koşulları çok yönlü biçimde ortaya koymaktadır. 1914’te Osmanlı ordusunun hizmetinde bulunan hayvan sayısı 200 binden biraz fazla iken savaşla birlikte bu sayı 400 binin üzerine çıkmıştır. Bu artışın ana sebebi Hayvan Mübayaa Komisyonları ile Tekalif-i Harbiye Komisyonlarının tedarik ettiği hayvanlar idi. Ayrıca çok az da olsa ganimet olarak alınan hayvanlar da bu artışın sebeplerinden biri olarak addedilebilir. Bu hayvanlar savaş boyunca bulaşıcı hastalıklar, kötü barınma koşulları, haddinden fazla yük taşıma ve çalıştırılma gibi kronik problemler ile karşı karşıya kalmışlardır. Bu problemlerin incelenmesi onların yaşadığı trajedinin ortaya çıkarılması anlamına gelmektedir. Cumhuriyet Türkiye’si Birinci Dünya Savaşı’nda yaşanan hayvan zayiatının yarattığı tahribattan da ciddi şekilde etkilenmiştir. Bu çalışma ağırlıklı Genelkurmay Başkanlığı tarafından çıkarılan olarak resmi tarih kitapları ile savaş dönemindeki arşiv belgelerine dayanmaktadır. Bu çalışma Birinci Dünya savaşının tarih yazımında her ne kadar geri planda kalmış olsa da Osmanlı askerleri kadar hayvanların da büyük bir trajedi yaşadığını ortaya koyacaktır.